بنايى است شگفت‌انگيز كه مردمان همانندش نديده‌اند و از روزگاران پيشين نيز نشنيده‌اند . ذكر كالاهايى كه خداوند بزرگ ويژهء شهرها كرده است : خداوند ، عز و جل ، به لطف خويش ، هر كالايى را ويژهء شهرى كرده است * 118 و هر اقليمى را چيزى بخشيده است ، كه ديگر جايها خود آن را ندارند . اگر جز اين مىبود ، شالودهء بازرگانى ريخته نمىشد ، و بنياد صنعتها از ميان مىرفت ، هيچ كس خود را به غربت نمىافكند ، و هيچ مرد رنج سفر بر خود هموار نمىكرد ، مردم ارمغان آوردن را رها مىكردند و خريد و فروش و داد و ستدى نمىماند . جز اينكه خداى ، عز و جل ، هر ناحيتى را ، در هر هنگام ، گونه‌يى محصول داد و ديگران را از آن محروم داشت ، تا هر يك به شهر آن ديگرى سفر كند ، و هر مردمى از كالاهاى مردم ديگر بهره يابند ، تا قسمت بندگان به اعتدال باشد ، و اندازهء معاش و زندگى همگان منظم ماند . خداوند ، عز و جل ، خود فرموده است : « نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ، وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ ، لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا * 119 - ما در جهان وسائل زندگى را ميان خلقها بخش كرديم . و برخى را در مرتبهء بالاتر نهاديم ، تا گروهى ، گروه ديگر را به كار وا دارند « 1 » . » و در تفسير اين كلام خدا : « وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها * 120 - و در هر سرزمينى روزى آن را اندازه كرد . » « 2 » گويد : اين است كه مثلا كاغذ را در سمرقند « 3 » و

--> ( 1 ) - قسمتى از آيهء 32 ، سورة 43 « زخرف » . ( 2 ) - قسمتى از آيهء 10 ، سورهء 41 « فصلت » . ( 3 ) - و از وى كاغذ خيزد كى به همه جهان ببرند ، حدود ص 108 ، كاغذ سمرقند شهرت بسيار داشت . لسترنج ص 501